Part of the World là series những mẩu chuyện ngắn, kể về những trải nghiệm của tôi khi tiếp xúc với những con người từ nhiều nền văn hoá khác nhau trên thế giới.
“Các nhà ngoại giao phương Tây có hiểu được điều này không? Nếu không, tức là họ đã không hiểu gì về Quy tắc A, Bài Một, trong giáo trình Ngoại giao Nhập môn: khi đối mặt với một điều được coi là mối đe doạ sống còn, một cường quốc sẽ sử dụng vũ lực. Còn nếu họ hiểu, thì họ phải coi việc Putin sáp nhập Crimea là giá tương xứng phải trả cho việc lôi kéo Ukraine vào châu Âu hiện đại và vào không gian chịu ảnh hưởng của phương Tây.”
— Tim Marshall, “Những tù nhân của địa lý”
“Cô muốn bánh shawarma loại nào? Loại thường hay loại phô mai?”
Đây không phải là thứ mà bạn sẽ kỳ vọng được nghe khi mon men đi tới một khu vực đang xảy ra tranh chấp.
Một người đàn ông trẻ khoảng 30 tuổi, xắn ống tay cao trên khuỷu, vóc người to lớn như một sự hiện diện vô lý khi so với không gian nhỏ hẹp của cái sạp quán anh ta, hỏi tôi, đoạn vẫn phăm phăm làm cùng một lúc 5 cái shawarma cho những người còn lại.
«Классическую, пожалуйста.»
(Cho tôi một bánh vị nguyên bản nhé.)
Chẳng hiểu sao sau đó anh ta đưa cho tôi một chiếc shawarma vị phô mai. Chắc bị vẻ đẹp châu Á làm cho phân tâm.
Bán đảo Crimea (Crimea Peninsula) là món quà của Nga, khi đó còn là một phần của Liên Xô, dành cho Ukraine năm 1954. Có lẽ quà sẽ mãi là quà, nếu như sau chia tay là bình yên. Khi Kiev bày tỏ ý định gia nhập NATO, các quốc gia phương Tây chào đón họ với cánh cửa rộng mở, nhưng Moscow thấy rằng đó không phải là một dịp đáng lấy làm hoan hỉ. Họ vội vã đòi quà.
Giờ thì chúng tôi đứng ở đây, tổng cộng sáu người trẻ, một Nga, một Hàn Quốc, một Trung Quốc và ba Việt Nam, chứng kiến cái mà người ta đã có thể gọi là lịch sử. Lá cờ ba dải trắng-xanh-đỏ tung bay phấp phới trên các chòi hướng ra vịnh Nam. Gió ấm vẫn thổi. Giữa một buổi sáng hè, mọi sự vẫn bình yên, biển xanh đẹp đến nao lòng.
Chúng tôi chơi quẩn quanh cổng Grafskaya Pristan (Count’s Pier) nổi tiếng. Dưới làn nước trong là đàn sứa trắng nhỏ li ti cứ nổi rồi lặn. Phóng tầm mắt ra xa là bến cảng với đủ các con tàu lớn nhỏ, với những quốc kỳ khác nhau. Có vẻ như họ đang vận hành nơi này như một bến cảng cho thuê chỗ dừng đậu.
Tuy nhiên, đối với Elena Kosach, những gì đã diễn ra không đơn giản là việc thay đổi màu sắc trên miếng vải 90cm x 150cm được treo trên mảnh đất này. Đó là tám lần đổi đi đổi lại quốc tịch và tên Nhà nước trên cuốn sổ hộ khẩu và cuốn hộ chiếu của riêng cô. Đó là một câu hỏi dang dở – về hiện tại và tương lai – với những gia đình như của cô, những người dân Crimea từ thuở ban đầu.
Sở dĩ chúng tôi có chuyến đi này là từ… tôi.
Elena là một người bạn Nga chúng tôi quen qua Phòng Quốc tế và các sự kiện cho sinh viên nước ngoài của trường. Cô là người tình nguyện mở lớp học tiếng Nga miễn phí trong học kỳ này – như một phần thực nghiệm phương pháp dạy học của mình cho luận văn Thạc sĩ – vậy nên chúng tôi đến tham gia. Qua một vài thứ thông tin tôi đào bới được từ Telegram, tôi tình cờ biết cô đang tổ chức một tour du lịch đến chính quê hương mình – bán đảo Crimea.
Lúc tôi hỏi thông tin, Elena cũng khá bất ngờ: Cô chỉ mở một tour nhỏ, tối đa cho 6 người, khi ấy đã có hai anh chàng – một Hy Lạp và một Thổ Nhĩ Kỳ – bày tỏ hứng thú nhưng chưa ra quyết định. Tôi ngẫm nghĩ, thử rủ rê nhóm bạn châu Á đã cùng sang trao đổi với tôi lúc bấy giờ. Chúng nó bàn qua bàn lại một hồi. Rồi chúng tôi chốt. Đi.
Đến nơi rồi, tôi mới biết quyết định của mình là đúng đắn. Crimea đẹp, và con người nơi đây thì còn đáng yêu hơn thế nữa.
Sáng đầu tiên ngủ dậy, đập vào mắt tôi là tin nhắn Zalo của một anh bộ đội người Việt đang học Tiến sĩ cùng trường với chúng tôi. Anh bảo người ta đang phóng tên lửa ở khu vực phía Bắc bán đảo, vùng giáp ranh với Ukraine, các em đi cẩn thận. Tôi nhắn cảm ơn, đi rửa mặt, ăn sáng, rồi chuẩn bị thay quần áo để đi ra ngoài. Tôi không cổ suý lối sống bất cần đời, nhưng có những thứ phải thuận theo tự nhiên. Hãy để cuộc sống được diễn ra. Đằng nào tôi cũng mất cả ngày ngồi tàu, qua những trạm kiểm tra, và quan trọng nhất: Tiền không phải là lá mít. Đã bỏ tiền ra rồi thì phải đi thôi.
4 ngày 3 đêm ở Crimea, hoá ra, lại là một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất của tôi ở châu Âu.
“Trên bán đảo này cũng có những sắc tộc khác nhau. Khi Nga tuyên bố chủ quyền với nơi này, cờ Ukraine bắt đầu được hạ xuống. Đa phần tao thấy phản ứng của mọi người là vui mừng, ai cũng mong muốn trở về là một phần với nơi mà họ gọi là nước mẹ.
Mày nhớ cái công viên cạnh trường cấp một mà tao đã kể không? 10 năm khi tao học và sống ở đây, nơi này thuộc Ukraine, và chính quyền Kiev chẳng làm gì để công viên đó được xây xong cả. Có vẻ như họ cũng chẳng tính sẽ làm gì có ích để phát triển nơi này. Mọi thứ cứ lụp sụp như vậy. Vậy mà bùm một cái, nơi này trở thành một phần của Nga, và công viên ấy được xây xong trong một năm. Giờ thì Sberbank đang có đủ thứ kế hoạch để phát triển du lịch và dịch vụ ở đây.
Dĩ nhiên cũng có những người phản đối. Có những kẻ đã giật đứt những lá cờ Nga mới treo và bắc loa đi quanh thị trấn, nói rằng kẻ nào theo phe Nga thì chúng sẽ ‘xử’ hết.”
Nói tới đây nó thở dài. Rồi tiếp:
“Tao nghĩ thời gian sẽ trả lời. Hoặc niềm tin của tao là đúng, hoặc nó có thể sai. Tao có thể là công dân của nước này hoặc nước kia. Nhưng tao mong giai đoạn này sẽ sớm kết thúc. Những thanh niên như tao, họ sống mà luôn mang trong mình câu hỏi về căn tính, rằng tôi là người của nơi nào? Tụi tao muốn làm gì đó, muốn tình trạng này kết thúc, xong lại không thể làm gì cả.
Tao mong muốn đến một ngày – mà tao mong ngày này sẽ đến trong tương lai gần – Crimea có thể trở lại là một nơi mở cửa với thế giới. Để tao có thể mời được nhiều những người bạn nữa đến thăm quê hương tao. Để tao có thể nhìn thấy nhiều người hơn nữa đến với vùng đất này: Đối với tao, bán đảo này thực sự là một viên ngọc mà thế giới cần được chứng kiến. Nó nên được biết đến như một vùng đất đẹp với thiên nhiên và con người, chứ không phải chỉ là hai chữ ‘chiến tranh’, ‘tranh chấp’, hay ‘cấm vận’ gắn phía sau như tiêu đề những bài báo đến từ phương Tây.”
Tôi lặng người. Có vẻ như Elena đang chực khóc, à không, là tôi mới đúng. Dưới cái nắng chang chang của những giờ cuối cùng còn ở trên mảnh đất này, chúng tôi cứ ngồi đó, im lặng. Tôi quay sang nhìn cô. Mái tóc sợi mảnh tung bay cùng hàng mi màu hạt dẻ chớp chậm. Vẫn là đôi mắt xanh màu nước biển của dân Slavic, nhưng nó chất chứa điều gì đó. Elena vẫn nhìn về xa xăm.
Cái im lặng mới ấy hạ cánh xuống trên đầu tôi, rồi vai tôi, lưng tôi. Nó trùm xuống nhẹ nhàng như một tấm chăn vàng mỏng nhẹ của nắng và gió biển. Tôi nghĩ về đất nước mình. Nghĩ về nơi mình đến và đi. Nghĩ về những lục địa và đại dương. Rồi tôi tưởng tượng ra cái chấm xanh bé xíu giữa thiên hà, chúng tôi đang ở đâu trên cái chấm ấy. Một cơn gió khác lại thổi qua, để lại cho tôi thực tại trước mắt. Côn trùng vẫn râm ran kêu ở dưới chân đồi và vẫn cái nắng trưa hè gay gắt.
Chúng tôi cứ ngồi đó một lúc lâu mà chẳng cần phải nói với nhau câu nào. Tôi nghĩ sự im lặng ấy cũng đã đủ để khiến cô bạn tôi nghe được điều mà tôi muốn nói:
“Cảm ơn mày đã chia sẻ với tao.”
Vĩ thanh
Trước đây tôi từng đọc về “sang chấn liên thế hệ” từ một trang bài về tâm lý học. Lý thuyết này nói rằng những chấn thương tâm lý từ thời ông bà cụ kị của ta có khả năng truyền tiếp cho những đời con cháu, bất kể là họ có phải trải qua trải nghiệm tương tự hay không.
Trên chuyến tàu dài đằng đẵng đến Crimea, tôi giật mình nhận ra, chúng tôi có một ký ức tập thể như là người dân của những vùng đất từng xảy ra chiến tranh và giết chóc. Trớ trêu thay, có một vẻ gì đó “không an lòng” hiện lên như một mẫu số chung trên khuôn mặt trẻ trung của những thanh niên vốn đã được sống trong thời bình.
Đối với người bạn Hàn Quốc của tôi, đó là ký ức về cuộc chiến tranh Nhật Bản và những trang văn ám ảnh của Han Kang mà cô bạn yêu thích, thứ mà tôi đã thử cầm lên nhưng chưa bao giờ đủ sức để đọc đến trang cuối.
Đối với người bạn Trung Quốc, đó là những năm tháng đất nước này chia năm xẻ bảy dưới tay thực dân Anh, để rồi tái hợp song vẫn còn những tàn tích dẫn đến bất công bằng trong phát triển kinh tế. Tôi ngửi thấy sự khó chịu phảng phất trong câu nói của bạn khi bạn kể cách những người dân Bắc Kinh đối xử với bạn khi họ biết bạn không xuất thân từ cố đô.
Đối với người bạn Nga, đó là trận chiến Sevastopol đầy máu, mồ hồi và nước mắt; là sự bàng hoàng khi nhìn thấy bản kế hoạch ném bom nguyên tử tiếp theo của Nhà trắng được Hoa Kỳ công bố sau khi thời gian bảo mật của tài liệu này kết thúc. Mục tiêu tiếp theo sau Hiroshima và Nagasaki, chính là mảnh đất dưới gót chân của bạn, là nơi mà bạn vẫn gọi là quê hương.
Đối với ba người bạn Việt Nam chúng tôi, có lẽ chẳng cần phải nói với nhau gì nữa vì chúng tôi tự hiểu.
Đọc xong cuốn sách đầu tiên của Tim Marshall, tôi thầm cảm thán tài năng của con người này. Nhờ ông mà tôi xâu chuỗi được rất nhiều sự kiện xảy ra trên thế giới, thứ vốn được đưa tin nhiều từ trước khi tôi có một nhận thức chính trị thế giới rõ ràng.
Và khi gấp sách lại, tôi hiểu rằng thế hệ chúng tôi đang đứng trước những câu hỏi khó. Cách duy nhất để đi tiếp, là tiến lên.