“Offered a wider choice of friends, students at larger schools chose sameness. It’s astonishing how widespread this tendency to homophily can be, and it can be both deep-rooted and absurdly superficial.”
Tim Harford, “Messy: How To Be Creative and Resilient in A Tiny-Minded World”
Nhắm mắt cái rồi mở mắt ra tôi đã đi qua gần hết một nửa năm thứ hai của mình. Cũng có ngày vui, ngày buồn, có môn khó và môn dễ, nhưng thứ đáng nhớ nhất với tôi lại là những lần làm việc nhóm.
Để các bạn hình dung tốt hơn về bối cảnh, tôi xin phép giới thiệu qua chút. Trường tôi hiện đang sử dụng cách thức học theo tín chỉ, hiểu nôm na tức là bây giờ bạn có một danh sách các môn học mà bạn cần phải học và thi qua để lấy được cái bằng. Về cơ bản thì bạn thích học cái gì thì bạn đăng kí vào lớp đó, miễn là nó mở ở học kì đó và đúng môn học mà tấm bằng của bạn yêu cầu.
Nhưng câu chuyện không đơn giản như thế. Mỗi một mùa “đăng kí tín chỉ” hầu như trong lớp nào cũng nhộn nhịp hẳn lên, tin nhắn qua lại tới tấp, đứa này gửi đứa kia những môn nó định học, rồi rủ rê nhau vào cùng một lớp. Có người vốn đã định vào lớp này, nhưng chợt nhận ra kì tới mình sẽ “bơ vơ một mình” trong cái lớp đó chỉ vì tất cả bạn bè của họ đã nhảy vào một lớp khác của cùng một môn học, và cuối cùng thì người đó lại rút khỏi lớp này để đi sang lớp kia. Tôi nghĩ sự thay đổi trong ý định này âu cũng là một trong những lí do khiến thời gian đăng kí lại mở dài đến thế.
Từ học kì thứ hai của năm nhất, khi chúng tôi đã bắt đầu có được sự lựa chọn để tự đăng kí học phần thay vì để trường đăng kí hộ, tôi đã tự hỏi cái tâm lí này đến từ đâu.
Lân la hỏi chuyện bạn bè, rồi cũng qua trải nghiệm của chính mình, tôi rút ra được một vài lí do.
Thứ nhất, khi mới vào trường còn nhiều thứ bỡ ngỡ, người quen thì ít mà người lạ thì nhiều, việc đăng kí có bạn có bè làm chúng ta cảm thấy đỡ lo lắng hơn. Bạn mình cũng học cái lớp đó thì mình cũng không lo là đăng kí nhầm lớp.
Thứ hai, khi ta đã bắt đầu quen với những thứ ở trường mới (aka. tấm chiếu đã trải) thì việc đăng kí cùng nhau tiếp tục là một sự đảm bảo lớn hơn. Trong quá trình học, ta có thêm bạn bè và những nhóm thân cận, biết được người này người kia làm việc thế nào. Lí tưởng nhất là có những đứa bạn vừa giỏi vừa trách nhiệm, lập thành “dream team” cùng nhau đi những năm tháng đại học. Đặc biệt cần thiết trong những môn học đòi hỏi làm việc nhóm xuyên suốt kì để làm project.
Vấn đề của những người giống ta
Tôi hiểu tâm lí mong muốn một sự chắc chắn và đảm bảo, nhất là trong những việc đòi hỏi ta cần đặt nhiều niềm tin như làm việc nhóm. Nhưng tôi cũng thấy cách làm này có nhiều vấn đề.
Thứ nhất, trừ khi bạn có một “dream team” đúng nghĩa, việc đăng kí học theo những người bạn để lập đội với họ không phải lúc nào cũng cho ra kết quả là một đội năng suất và hiệu quả. Nhất là khi đội đó toàn những người bạn thân của bạn – tôi thấy đây là một trong những điều rủi ro nhất – chúng ta dành nhiều thời gian để “đồng ý” với nhau và giữ cho mối quan hệ tốt đẹp hơn là thách thức những ý tưởng của nhau. Ngộ nhỡ kết quả không ưng ý, ai nấy “bằng mặt chứ không bằng lòng”, tình bạn cũng có thể theo đó mà rạn nứt.
Thứ hai, đối với những sinh viên thậm chí vẫn còn mù mờ về việc bản thân ngay từ đầu tại sao chọn đi học đại học, việc đăng kí “cho có bạn có bè” thực chất lại là biểu hiện của việc lười suy nghĩ. “Đằng nào cũng cố gắng học cho nó được cái bằng, bạn bè đăng kí thế nào thì mình vào cùng lớp với nó là được.” Việc “đi cùng với anh em” có thể cho ta cảm giác thoải mái và an toàn, nhưng về lâu về dài thì ta khó có thể học được gì nhiều hơn từ đó. Theo tôi, trường hợp tệ nhất là khi bạn đã bị thiếu chủ động như vậy rồi mà bạn làm nhóm của bạn cũng như vậy nữa thì tất cả rất dễ rơi vào cùng một trạng thái trì trệ, cố gắng để lê lết qua những học phần.
Và cuối cùng, những tháng ngày của việc làm cùng với những người giống ta không kéo dài mãi mãi. Càng ngày chúng ta càng phải đi tìm trong những lí do ít ỏi để làm việc cùng nhau trên cái nền đầy sự khác biệt. Tôi nghĩ điều này sẽ đúng hơn khi bạn bắt đầu rời trường học để đi làm, đi thực tập – nhưng nó cũng có thể sẽ xảy ra sớm hơn – trong một sự kết hợp giữa các dự án hay câu lạc bộ sinh viên, trong một học phần mà thầy cô là người chọn nhóm, hay trong một kì nào đó mà bạn buộc phải một mình đi vào cái lớp không quen biết ai.
Bắt đầu những thử nghiệm
Có một điều tôi khá thích (và cũng khá giận sau đó) về bản thân là việc tôi hay “chơi ngông”. Mỗi cuối kì học khi được đăng kí cho kì học tiếp theo, tôi vô tư nhảy vào những lớp mà tôi biết là toàn người lạ. Ngoại trừ những môn chuyên ngành, nơi tôi biết kiểu gì cũng sẽ gặp lại những người bạn cũ, tôi lựa chọn những môn thể chất, bổ trợ,… theo mong muốn của mình mà không đợi phải hóng hớt hay thuyết phục một đứa này hay đứa kia đăng kí cùng. Những môn này hầu hết đều là các môn phải lập nhóm để làm bài tập lớn cuối kì, tuy không phải kiểm tra giấy bút căng thẳng gì, nhưng tuần nào cũng phải làm để kịp hạn nộp bài.
Căn bản cũng vì nhu cầu của tôi khi đi học ngoài chuyện muốn kiếm điểm tốt ra, tôi cũng mong muốn mình thực sự học được một cái gì đó ở những học phần mà mình đăng kí, kể cả những môn không phải chuyên ngành. (Nghĩ mà xem, nếu như có một môn học nơi nhiều sinh viên đều thấy rằng họ sẽ chẳng học được gì cả, thì hẳn là nhà trường cũng xem xét để bỏ nó đi rồi.) Nói thêm để bạn có thể hình dung, tôi là thể loại sẽ đi học với tâm thế “học thực sự” ngay cả ở những môn mà đa số đều cho rằng nó “không cần thiết”.
Kết cục là, khi một học kì mới bắt đầu, tôi phải đảo mắt vòng quanh phòng, lân la bắt chuyện với người ngồi cạnh, lên Teams để liên hệ với bạn này bạn kia, cố gắng để tìm được người tạo thành nhóm.
Vạn sự khởi đầu nan
Trong vật lí cổ điển có khái niệm về ma sát mà tôi thấy khá hợp để giải thích cho trường hợp của mình. Khi một vật đang ở trong trạng thái đứng yên (ví dụ: một cái bàn), nếu bạn muốn tác dụng lực để đưa nó vào chuyển động (đẩy nó đi), bạn cần phải thắng được hai thằng lực ma sát:
- Thằng thứ nhất, lực ma sát tĩnh (static friction): Thằng này là thằng xuất hiện đầu tiên. Trong quá trình gia tăng lực mà vật vẫn chưa chuyển động, bạn hãy hiểu là mình đang cố gắng để chiến thắng tên này. Nó hay làm tôi nhớ đến những mục tiêu ở đời, có những khi bạn cố gắng mãi mà chẳng thấy bản thân mình xi nhê hay tiến lên một chút nào.
- Thằng thứ hai, lực ma sát trượt (kinetic friction): Nếu bạn đã qua ải thứ nhất thì thằng này là thằng đứng đợi bạn ở sau cánh cửa. Sau khi vật đã chuyển động, nếu muốn tiếp tục giữ cho nó trong trạng thái ấy thì bạn sẽ phải luôn luôn chiến thắng được ma sát trượt. (Về bản chất thì ma sát trượt là do ma sát tĩnh tiến lên cực đại mà chuyển thành, chứ không phải hai cái khác nhau, nhưng tôi cứ viết vậy cho… sinh động.)
Nó nhắc nhở tôi về việc giữ vững phong độ cũng cần cố gắng – hay như mấy huấn luyện viên hay nói với tôi “Form người chuẩn là thứ mà em phải cố gắng giành giật từ đầu mỗi khi em làm một rep mới, chứ nó không ở đó với em mãi.”
Nói mổ xẻ hình tượng như vậy là để bạn dễ hình dung cái giai đoạn mà bạn sẽ đi qua khi bạn chọn làm giống như tôi. Sẽ rất khó để có thể lập được một cái team, sau đó làm quen, rồi liên lạc được với người này người kia, ngồi giữa những im lặng đầy ngại ngùng, để rồi sau đó mới bắt đầu bàn được cái ý tưởng mà cả nhóm định làm. Những tuần sau đó là những tuần “hò dô ta nào” từ một người nào đó trong nhóm (có thể người đó là bạn?) nhưng rơi tõm vào cái hố sâu im lặng của những thành viên còn lại, hoặc may mắn hơn, là sự phản hồi (khả năng cao là) chậm trễ của họ.
Trải nghiệm của tôi gần đây là nhìn thấy có những team cả kì không hề biết mặt nhau, ngay cả trong team tôi cũng có một người anh mà gọi mãi chẳng thấy lên lớp được hôm nào. Nếu bạn không vượt qua giai đoạn này thì rất khó để có thể làm được cái gì thực sự ổn. “Tôi có thể chat và làm việc online mà”, bạn có thể nói vậy. Nhưng nếu online giải quyết được hết mọi thứ thì người ta cần gì tới offline office – có những thứ cần phải chỉ mặt gọi tên, tiếp xúc người với người, mới có thể hiểu ý nhau và làm cho thật tốt. Đây là một trong những rào cản lớn nhất đối với đa số chúng ta: Phải vượt qua những ranh giới và khoảng cách xã hội.
Những team “lẩu thập cẩm”
Tới năm thứ hai tôi đã giắt được trong túi mình kha khá những trải nghiệm với những con người không cùng tuổi (khoá trên, khoá dưới); không cùng chuyên ngành (Cơ khí, Tự động hoá, Y Sinh, Điện Điện tử, tôi cũng không nhớ hết được chuyên ngành của mọi người); không cùng quốc tịch (học sinh Bách khoa và du học sinh nước ngoài) trong các lớp học có làm nhóm.
Nếu như cái bất tiện của một nhóm “thập cẩm” là bạn phải mất thời gian và vượt qua sự không thoải mái để làm quen và xây dựng niềm tin, thì cái hay của một nhóm như thế này lại là việc các thành viên lại có thể bù đắp cho nhau tương đối nhiều.
Khi bạn làm việc với những người tương đồng với mình, khả năng cao là chỗ khiến các bạn mắc kẹt cũng chính là chỗ khiến những người còn lại cũng bị mắc kẹt như bạn. Điều này tôi thấy khá rõ qua thời gian ngắn học hỏi ở phòng nghiên cứu, khi ai nấy cùng dừng lại trước một vấn đề mà tất cả đều mãi chưa vượt qua. Chỉ có khi có người ngoài bước vào, qua trao đổi và hội thảo, vấn đề mới phần nào được sáng tỏ. (Tôi nghĩ đó cũng là một trong những lí do mà nếu bạn làm nghiên cứu thì bạn càng nên đi hội thảo thật nhiều, ngay cả đó là về những chủ đề rộng và không sâu như cái bài toán mà bạn đang làm.)
Bù lại, khi ở trong một team với đa dạng thành phần hơn, những góc nhìn khác nhau sẽ có thể soi sáng những vấn đề mà mọi người gặp phải. “Anh tắc chỗ này thì để tôi giúp, còn chỗ kia tôi đang khó hiểu tí anh xem hộ tôi phát.” Dĩ nhiên không phải lúc nào mọi chuyện cũng hoàn hảo như vậy – có những trường hợp mà việc đa dạng chẳng giúp ích được gì – ví dụ như khi đội đang cần đào sâu phát triển một ý tưởng nhưng cái chuyên ngành của bạn lại hoàn toàn không liên quan với chủ đề ấy.
Nói không với “Tao-work”
Tôi có đặt ra một lằn ranh với bản thân mỗi lần làm việc nhóm, ấy là không bao giờ thoả hiệp với cái chuyện “Tao-work”, trừ khi bản thân mình có được sự công nhận và đánh giá tương xứng. Dĩ nhiên điều đó sẽ được đảm bảo trong một thế giới lí tưởng, nhưng ít nhất trong hiện tại tôi đã có thể nói rằng nếu bạn làm việc nhóm với tôi thì không có chuyện tôi sẽ chỉ để bạn chơi cả kì và nhận điểm (và tôi cũng tự thấy xấu hổ để không cho phép bản thân mình như thế). Ít nhất bạn cũng phải làm một cái gì đó khi ở trong team và xác định là mình sẽ nhận điểm cùng với những người kia, hoặc không thì tôi tự hỏi sao lại có ai đó “mặt dày” đến vậy.
Với những trường hợp “gọi không nhấc máy, mail không trả lời” kiểu như thế này, tôi có vài bí quyết nho nhỏ muốn chia sẻ với bạn:
- Khoan mắng người ta vội. Chúng ta không bao giờ biết được chính xác người kia đang trải qua những chuyện gì, nên hãy cứ đến với tinh thần hợp tác trước đã. Đặt câu hỏi “Bạn có đang gặp khó khăn gì với việc được giao không?” Nếu họ trình bày thì giúp đỡ họ theo đó. Nếu họ vẫn tiếp tục im lặng, có thể đợi ít lâu và tiếp tục gửi đến họ một vài giải pháp, gợi ý hay phần việc nhỏ ta làm giúp họ để kêu gọi sự hợp tác.
🎉 Góc Shout-out: Bí quyết này tôi học được khi hỏi riêng chị Thái Vân Linh lúc cuối giờ trong khoá học The Future of Work của Trường Fulbright và Dreamplex hè năm ngoái. Trước đó thực sự tôi cũng rất chật vật với vấn đề này nên có cơ hội phát là hỏi luôn. - Khi thời gian không cho phép và người kia tiếp tục im lặng (và không làm gì cả, như đã bốc hơi khỏi Trái Đất), bạn buộc phải chia phần việc của họ cho những người còn lại trong team hoặc phải tự mình giải quyết nốt. Nhưng đó chỉ nên xảy ra một lần mà thôi. Sau đó nếu tình trạng này tiếp diễn, hãy cân nhắc kick hẳn người đó khỏi team nếu hoàn toàn không thể liên lạc được. (Tại sao phải giữ một người trong đội khi họ còn không quan tâm đội bạn đang làm cái quái gì?)
- Gặp mặt và dàn xếp trực tiếp. Theo như trải nghiệm cá nhân, tôi thấy làm cái gì mà thấy mặt nhau, nhìn được vào mắt nhau trực tiếp bao giờ cũng hiệu quả nhất. (Bạn cứ nhìn cái cách Oprah Windfrey kết nối với người khác mà xem.) Giải thích cho nhau hiểu về kì vọng và mong muốn của mỗi người. Đừng quên cả việc nhờ tới sự trợ giúp của giảng viên nữa nhé. Có những thầy cô khi hiểu đội của bạn, họ sẽ hỗ trợ để đánh giá sao cho công minh nhất có thể vào cuối kì.
Kết quả và Bài học
Nhân dịp sắp sửa hạ cánh an toàn sau chuyến bay đầy bất ổn của học kì thứ 3 trong trường Bách, tôi viết bài này vừa là chia sẻ câu chuyện vừa là để đúc kết ra cho mình những bài học. Trước đây một thời gian lâu tôi vẫn hay nghe nói về quan điểm “Sinh viên Việt Nam làm chuyên môn tốt, nhưng làm việc nhóm khá… tệ.”, không biết bây giờ có còn đúng với mặt bằng chung nữa không. Thôi thì chúng ta cùng nhau cố gắng nhé các bạn. Mong rằng những kinh nghiệm này phần nào có ích cho bạn trong hành trình làm việc tổ đội sắp tới.
Bài học 1
Bắt đầu càng sớm càng tốt.
Điều này áp dụng với mọi thứ luôn nhé, kể cả là bạn chọn làm việc với ai đi chăng nữa. “Sớm” ở đây tôi định nghĩa là làm một phần việc gì đó trong tổng khối lượng công việc ngay từ tuần bạn được giao. Có thể là viết cái tiêu đề báo cáo, lựa template cho slide, hay nhắn tin tìm đồng đội hoặc lên ý tưởng… Nếu thấy vẫn chưa thể bắt đầu thì có khả năng là bạn chia nó chưa đủ nhỏ. Cứ chọn phần việc đơn giản nhất để bắt đầu. Khi cuối kì ập đến, bạn sẽ bận hơn đầu kì rất nhiều, và nếu có quá nhiều thứ phải làm, sẽ có gì đó phải “hi sinh” để cái kia được tốt hơn, hoặc là cái gì cũng dở tệ cả.
Bài học 2
Trao đổi thật nhiều.
“Tôi thấy chúng ta vẫn còn ngại nhau.” Câu này từ một người bạn như tát vào cho tôi tỉnh lại sau mấy tuần tôi cứ im im không đả động gì về project, chật vật tự mình tìm cách để hiểu những gì đang diễn ra với mấy dòng code mà các bạn đã commit trên GitHub. Tôi thấy các bạn cứ làm ầm ầm, tự hỏi liệu có phải mình vì “ngáo ngơ” mà không hiểu, cho rằng ai cũng hiểu cái này cái kia làm như thế nào rồi.
Hạ cái tôi xuống trình bày sự yếu kém của bản thân thì cuối cùng bị nạt “Bà thôi cái kiểu ấy đi hộ tôi cái. Thực ra bọn tôi cũng StackOverFlow với Google trối chết đi ấy chứ có phải tự nhiên mà hiểu với làm được hết đâu. Có gì không hiểu thì phải hỏi, nhé!”
Ngoài chuyện trao đổi giữa các thành viên thì việc trao đổi với thầy cô cũng rất là quan trọng nhé. Kì này tôi có làm project của môn Cơ sở dữ liệu (Database Lab) và môn Nhập môn Trí tuệ nhân tạo (Introduction to Artificial Intelligence), cứ lâu lâu lại đem những gì nhóm đã làm lên hỏi đi hỏi lại thầy cô những chỗ còn băn khoăn. Kết cục là trong khi các nhóm khác bị hỏi rất nhiều, nhóm tôi lên cô lớp Database chỉ nói “Tụi em có cái gì hay ho để show cho mọi người xem nữa không?”, hay thầy lớp AI thì cứ gật đầu cả buổi.
Khi một giảng viên hiểu rõ về dự án của bạn trong cả quá trình, họ sẽ không cần đặt quá nhiều câu hỏi để làm rõ lại vấn đề trong buổi bảo vệ cuối cùng. Nếu có câu hỏi thì khả năng cao chỉ là câu hỏi thêm để kiểm lại sự hiểu bản chất của nhóm bạn mà thôi.
Bài học 3
Đừng ra trận với kinh nghiệm của trận đánh cũ.
Từ suốt những năm cấp 2 lên tới bây giờ là Đại học, đa phần các nhóm tôi làm tôi đều đứng ra làm trưởng nhóm. Trưởng nhóm thì chẳng cộng điểm gì, chỉ là đứa “đứng mũi chịu sào”, phải báo cáo tiến độ mỗi khi thầy cô hỏi. Tôi cũng mong muốn có được kết quả tốt với nhóm, nên rất hay kì vọng mọi người cũng sẽ trách nhiệm, ý thức, thẳng thắn, cởi mở… các thứ cả. Nhưng đời nó dạy cho tôi rằng không lộn xộn thì không phải là đời.
Luôn có thành phần này thành phần kia, và mỗi con người khác nhau tới cái độ việc dán nhãn cho họ là thể loại này hay thể loại kia, rồi ứng xử với họ như người tương tự bạn đã làm trước đây là công thức cho sự thất bại. Việc cố gắng để lặp lại y xì đúc workflow của lần làm nhóm thành công trước không đảm bảo cho bạn một kết quả tốt ở lần làm nhóm tới, ngay cả khi cái nhóm của bạn có vẫn là những người cũ đi chăng nữa. Suy cho cùng, tới cuối ngày thì mọi thứ vẫn là vô thường, và việc tốt nhất ta có thể làm là nhặt nhạnh được những kinh nghiệm, song song với đó là luôn sẵn sàng để ứng biến linh hoạt.
Và bạn không nhất thiết lần nào cũng phải làm trưởng nhóm. Nếu có người muốn làm, hay cảm thấy bản thân không đủ khả năng, hãy thử một lần làm thành viên trong nhóm đó xem sao. Việc cố gắng kiểm soát mọi thứ là bất khả thi, và cũng có thể là dấu hiệu của việc thiếu niềm tin vào người khác. Cuối năm nhất, tôi có học môn bổ trợ Thiết kế mỹ thuật công nghiệp (Industrial Design), trong một nhóm mà tôi chỉ là một thành viên bình thường, nhưng đã đóng góp được rất nhiều và có được con điểm ưng ý.
Kể cả bạn có là một thành viên bình thường, bạn hoàn toàn vẫn có thể đóng góp và được công nhận. Bạn có thể đọc/ nghe thêm bài viết với tựa đề “Trong một thế giới ai cũng làm “leaders”, ai sẽ là “followers”?” của anh Lê Nhật Nam (The Jasmine Guy) về chủ đề này nhé. Cái thời là học sinh cấp 3 ở một trường chuyên trong Hà Nội, tôi chẳng lạ gì với những mong muốn về cái danh hiệu “trưởng” hay “tịch” của những dự án học sinh để bỏ vào CV. Thực sự rất tâm đắc khi thấy anh chia sẻ nhiều góc nhìn và quan điểm giống tôi về vấn đề này.